EoE
We wrześniu br. z możliwości programu Exchange of Experts skorzystałem osobiście wraz z innym funkcjonariuszem PSP, st. kpt. Tomaszem Ważnym (KP PSP Chełm), odbywając staż zawodowy w Obronie Cywilnej Cypru, kraju przyjętego do UE we wspólnym gronie państw wraz z Polską. Wymiana miała charakter stricte międzynarodowy gdyż program przygotowany przez instytucję przyjmującą przeszedł wraz z nami ppłk. dr Petr Kadlec, przedstawiciel Instytutu Ochrony Ludności MSW Republiki Czeskiej. Cypr dla przeciętnego mieszkańca naszego kraju wydaje się być wyspą nieco egzotyczną, mającą niewiele wspólnego z Polską, poza tym samym dniem przyjęcia i obecnością w strukturach UE oraz ok. 12 tysiącami pracujących tam, mniej lub bardziej legalnie, Polaków.
Na podstawie zdobytej przez nas wiedzy stwierdzić należy, że różni się on również pod względem organizacji ochrony ludności, co było szczególnie ciekawym doświadczeniem w odniesieniu do systemu działającego w naszym kraju. Różnice te głównie wynikają z odmienności usytuowania geopolitycznego, historii, potencjału i zróżnicowania populacyjnego, mentalności narodu, aż w końcu analizy zagrożeń i ustalenia ich priorytetów. I tak okazuje się, że podczas gdy w Polsce jednym z głównych zagrożeń są powodzie, a także wypadki drogowe, to na Cyprze stanowią je trzęsienia ziemi, pożary lasów ale przede wszystkim trudna i ostatecznie nieuregulowana prawnie sytuacja polityczna na wyspie, która wg żyjących tam greckich Cypryjczyków prowadzić może do otwartego konfliktu zbrojnego. O istniejącym zagrożeniu stanowić mogą obecne tam od ponad 30 lat siły zbrojne ONZ oraz utworzona przez nie tak zwana "zielona linia". Aby wyjaśnić sytuację na wyspie cofnąć należy się co najmniej do roku 1974, a właściwie nawet znacznie wcześniej. Wspomniany rok był przełomowym dla całej wyspy, na której do tego czasu żyły i pracowały obok siebie dwie nacje - cypryjscy Grecy i Turkowie.
Cypr od ponad 2000 lat był zamieszkiwany przez Greków. W XVI wieku wyspę podbili Turcy, utrzymując ją prawie przez 300 następnych lat. Obecny konflikt na Cyprze szczególnie zaostrzył się w połowie XX wieku, chociaż jego początki sięgają jeszcze wojny z 1878 roku, kiedy Brytyjczycy opanowali Cypr i na mocy umowy z Turcją objeli we władanie wyspę w zamian za odszkodowanie. Położenie geopolityczne wyspy, na zbiegu trzech kontynentów: Afryki, Azji i Europy, stanowiło doskonały "kąsek" w realizacji strategii mocarstwowych ambicji Wielkiej Brytanii. Kiedy w 1955 roku wybuchło zainspirowane przez cypryjskich Greków powstanie, Brytyjczycy postanowili uregulować konflikt drogą dyplomatyczną, jednak podjęte negocjacje nie przyniosły rezultatów. Grecy liczyli na przyłączenie do Grecji, Turcy - na zachowanie status quo. Konflikt pomiędzy Turkami popierającymi Brytyjczyków i cypryjskimi Grekami wspieranymi przez Grecję zaostrzał się. W tej sytuacji po raz drugi Wielka Brytania podjęła próbę dyplomatycznego zakończenia sporu (do chwili obecnej utrzymuje na wyspie swoje bazy wojskowe). Na mocy porozumień z 1959 roku sztucznie podzielono władzę na wyspie między Turków i Greków, czyniąc Cypr suwerennym państwem, które rządzone było przez Prezydenta Makariosa III, arcybiskupa cypryjskiego kościoła prawosławnego. Kadencja przerwana została jednak w 1974 r., gdy rządząca wówczas w Grecji junta wojskowa "czarnych pułkowników" dokonała próby zamachu na jego życie. Turcja wydarzenie to potraktowała jako zagrożenie dla zamieszkujących na wyspie swoich obywateli, dokonując inwazji na północną część wyspy, ostatecznie doprowadzając do podziału na dwa obszary - północny (turecki, ok. 40% powierzchni wyspy przy ok. 20% tureckiej ludności zamieszkującej Cypr) i południowy (grecki, ok. 60% powierzchni). W konsekwencji zaistniałych zdarzeń brytyjczycy stworzyli linie demarkacyjną tzw. "zieloną linię", obecnie zarządzaną przez ONZ, natomiast społeczeństwo Cypru zupełnie się rozdzieliło, włącznie ze stolicą wyspy - Nikozją, która jest ostatnim podzielonym miastem w Europie. W 1974 r. Grecy na skutek inwazji tureckiej zmuszeni zostali siłą do opuszczenia swoich domów i ucieczki na południe (do dziś posiadają status tzw. IDP - internally displaced person), natomiast Turcy przenieśli się z greckiej części wyspy do zajętej przez ich wojska części północnej. Do chwili obecnej po stronie tureckiej pozostają opuszczone zabudowania greckie czego bardzo wymownym przykładem jest ponad 50 tysięczne miasto Famagusta, pozostające puste, nie bez przyczyny nazywane "miastem duchem". Konflikt między Turcją i Grecją rozgrywający się na Cyprze w obecnej sytuacji jest jednym z poważniejszych konfliktów w Europie, a nieformalną granicę na wyspie stanowi wspomniana "zielona linia".
Podłoże historyczne i obecna sytuacja na Cyprze, wyznacza rozwój obrony cywilnej państwa, która wciąż pozostaje bardzo żywą i aktywną organizacją. O stanowisku Cypru wobec zagrożenia świadczyć może utrzymanie poborowej służby wojskowej, gdy tendencja w krajach Europy jest zupełnie odmienna, nastawiona na armię profesjonalną. Służba wojskowa obejmuje wszystkich cypryjskich Greków w wieku 18 lat i trwa 2 lata i 2 miesiące. Po jej zakończeniu, mężczyźni jako wolontariusze mogą wstąpić do Obrony Cywilnej. Zgodnie z decyzją Rady Ministrów stan ten utrzymuje się do ukończenia przez nich wieku 55 lat, kiedy to zobowiązani są prawnie do przystąpienia na 2 lata do Obrony Cywilnej w charakterze tzw. conscripts, czyli członków OC obowiązkowo uczestniczących w szkoleniach z zakresu obronności i ratownictwa realizowanych przez tą instytucję. Bardzo często mężczyźni po ukończeniu służby wojskowej jako wolontariusze zgłaszają się do Obrony Cywilnej równocześnie pracując lub prowadząc własną działalność zarobkową w życiu prywatnym. Conscripts to również wszystkie kobiety, które przechodzą obowiązkowe 2 letnie szkolenie po ukończeniu 18 roku życia. Spostrzeżenia podczas wizyty pozwalają stwierdzić, że grecka społeczność Cypru jest czynnie zainteresowana ochotniczym uczestnictwem w działaniach Obrony Cywilnej Kraju, stanowiąc znaczący wkład w bezpieczeństwo i obronność, a jednocześnie znajdując doskonałe miejsce do realizacji swoich potrzeb społecznych, realizacji zainteresowań oraz przeżycia swoistego rodzaju przygody. Cechy charakteru narodu greckiego, typowe dla narodów południowych, w tym otwartość, bezpośredniość, towarzyskość, nie pozostaje bez znaczenia w utrzymywaniu bliskich, przyjacielskich kontaktów między członkami Obrony Cywilnej oraz chęci wspólnych spotkań, ćwiczeń, co naturalnie i żywotnie podtrzymuje i rozwija organizację.
Obrona Cywilna Cypru podlega Ministrowi Spraw Wewnętrznych, a jej misją jest prowadzenie akcji o charakterze ochrony ludności oraz humanitarnym w przypadku wystąpienia katastrof naturalnych (trzęsienia ziemi, huragany) oraz wywołanych na skutek działalności człowieka (tzw.man-made disasters) tj. awarii technicznych i konfliktów zbrojnych. Przez prowadzenie akcji cypryjska OC rozumie szereg działań mających na celu m.in. prowadzenie akcji ratowniczej oraz podczas jej trwania i po, zapewnienie zakwaterowania i wyżywienia osób dotkniętych katastrofą. Na OC spoczywają również zadania prewencyjne, do których zaliczne są:
- współpraca z innymi służbami,
- przygotowywanie planów na wypadek trzęsienia ziemi,
- przygotowywanie ćwiczeń i rozpatrywanie możliwych scenariuszy zdarzeń niekorzystnych,
- wyszkolenie i wyposażenie członków OC,
- informowanie społeczeństwa o zagrożeniach,
- projektowanie i utrzymanie schronów (miejsce dostępjne w schronach dla ok. 70 % społeczności).
Potencjał ludzki cypryjskiego OC to:
- 75 zawodowych funkcjonariuszy OC (z czego 45 osób pracuje na zmiany),
- ok. 500 tzw. conscripts opisanych we wcześniejszej części artykułu,
- ok. 7.000 wolontariuszy.
Struktura OC składa się z Dyrektoriatu Generalnego usytuowanego w stolicy - Nikozji oraz 5 dyrekcji regionalnych: Lefkosia, Lemesos, Larnaka, Pafos i Ammochotos. Dyrektoriaty Regionalne zarządzają poszczególnymi jednostkami OC w miastach i gminach regionu gdzie odbywają się szkolenia i ćwiczenia dla wolontariuszy w ściśle określonych dniach tygodnia.
OC na Cyprze nie jest organizacją "natychmiastowej reakcji" jak policja i straż pożarna, a jedynie instytucją wspierającą te służby w zdarzeniach na duża skalę. Aby wykonywać powierzone zadania podzielona została ona na departamenty odwzorowujące zakres zadań OC, a mianowicie:
- Departament Ratowniczy w skład, którego wchodzą zespoły ratownicze (ratownictwo techniczne, wodne, itp.),
- Departament Pierwszej Pomocy Medycznej (ratownictwo medyczne),
- Departament Socjalno-bytowy (zapewnienie schronienia, produktów pierwszej potrzeby jak żywność i ubranie, pomocy psychologicznej podczas zdarzeń),
- Departament Straży Sąsiedzkiej (ochrona obiektów oraz pomoc w kierowniu ruchem na terenach dotkniętych katastrofą, kontrola schronów, dystrybucja materiałów informacyjnych),
- Departament Łączności (zapewnienie łączności i komunikacji).
Sercem systemu obrony cywilnej na Cyprze jest Centrum Operacyjne działające 24h na dobę. Na bieżąco monitoruje ono sytuację na wyspie, a także jest punktem kontaktowym dla wielu organizacji międzynarodowych Centrum Monitoringu i Informacji Mechanizmu Wspólnotowego UE (Monitoring and Information Center), ECURIE (międzynarodowa organizacji monitoringu skażeń nuklearnych i radiologicznych), EMSA (European Management Safety Agency) odpowiedzialnej za monitoring skażenia wód otwartych. Centrum na swoim wyposażeniu posiada specjalistyczny wóz operacyjny pozwalający w razie potrzeby przemieścić mu się w dowolne miejsce na wyspie. Dumą cypryjskiego OC jest zainstalowany w 2006 r. system powiadamiania i alarmowania obejmujący całą grecką część cypru i zarządzany z ww. opisanego centrum. W jego skład wchodzi ponad 160 masztów nagłaśniających, które jednocześnie lub też wybiurczo użyte mogą być do przekazania społeczeństwu niezbędnych komunikatów OC.
Cypr jako państwo o niezbyt dużym potencjale populacyjnym, a także usytuowane w niełatwym położeniu geopolitycznym, bardzo umiejętnie wykorzystuje swoje członkostwo w strukturach międzynarodowych, jak np. UE i nie tylko, aktywnie uczestnicząc we wszelkich działaniach Mechanizmu Wspólnotowego Ochrony Ludności takich jak misje ochrony ludności, kursy i ćwiczenia. Sprzyja to postrzeganiu problemu Cypru jako sprawy dotyczącej całej Unii, a także pozwala na przygotowanie się w razie potrzeby do sprawnego przyjęcia niezbędnej międzynarodowej pomocy ratowniczej. Jak ważną sprawą dla cypryjskich Greków jest poczucie bezpieczeństwa świadczyć może fakt, że ich głównym celem podczas negocjacji akcesyjnych do UE było uzyskanie gwarancji bezpieczeństwa ze strony Brukseli, co obecnie bardzo mądrze podtrzymują uwzględniając pomoc międzynarodową we własnym systemie ochrony ludności.
Kilka słów warto również powiedzieć o straży pożarnej Cypru, która jest zespolona z policją. Cała organizacja podlega Ministrowi Spraw Wewnętrznych i traktowana jest jako służba reagująca na codzienne zagrożenia. W głównej mierze należą do niej trzesięnia ziemi, pożary i drobne podtopienia. Komenda Straży Pożarnej znajduje się w stolicy Cypru - Nikozji. W większych miastach znajdują się zawodowe jednostki straży pożarnej, natomiast w mieście Kofinou specjalistyczna jednostka poszukiwawczo-ratownicza (search and rescue) o nazwie EMAK, której zadaniem jest zabezpieczenie pod tym względem greckiej części wyspy.
Pożary lasów to kolejne duże zagrożenie występujące szczególnie w obszarze górskim wyspy. Jednak walka z tym niebezpieczeństwem leży w kompetencjach osobnej instytucji, a mianowicie Leśnej Straży Pożarnej, która podlega Ministrowi Środowiska. Jednostki pożarnicze straży leśnej rozmieszczone są tylko i wyłącznie na terenie zagórzonym wyspy gdzie występują duże zespoły leśne. System monitoringu lasów oparty jest o punkty obserwacyjne obsługiwane przez strażaków Leśnej Straży Pożarnej (24h/7 dni, ponad 40 punktów obserwacyjnych), a także gęstą siatkę stacji meteorologicznych pozwalających na pomiar następujących parametrów: kierunek i siła wiatru, temperatura atmosfery i wilgotność na bieżaco przesyłane do Komendy Leśnej Straży Pożarnej gdzie są analizowane. Gaszenie pożarów lasów w tak trudnym terenie górskim wymaga użycia środków latających, jak samoloty lub helikoptery. Do tego celu straż leśna wykorzystuje sprzęt wojskowy ale także co roku rozpisuje przetarg na usługę wykorzystania dwóch samolotów do ewentualnego gaszenia pożarów lasów na Cyprze, którą w rb. zapewniają Rosjanie.
Jak widać organizacja systemu bezpieczeństwa na Cyprze przedstawia się nieco odmiennie niż w naszym kraju. Niemniej jednak warto poznać ten system, i jeśli to możliwe korzystać z rozwiązań i doświadczeń krajów, które może tylko z pozoru nie mają nic ze sobą wspólnego. Pamiętajmy, że jest co najmniej jeden konkretny powód zawiązywania bliższej współpracy z Cyprem i poznawania tego kraju, a mianowicie wspólne obrady tzw. Troiki, czyli państw sprawujących kolejno prezydencję w Unii Europejskiej. Polska, 6-miesięczna kadencja przypada na drugą połowę 2011 r., po czym będzie duńska i właśnie cypryjska w roku 2012. To z tymi krajami będziemy zobligowani do działań w ramach Troiki, która odpowiedzialna jest za stery UE w zakresie wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa. Warto znać swoich partnerów zawczasu, co zapewne rządy te uczyni łatwiejszymi, a przede wszystkim bardziej efektywnymi dla całej społeczności Unii Europejskiej.
Kończąc chcę zachęcić przedstawicieli PSP, i nie tylko, do udziału w Programie Exchange of Experts i korzystania z możliwości rozwoju zawodowego poprzez wizyty studyjne w innych krajach, które daje projekt. Warto podkreślić, że program przewiduje również wizyty ekspertów zagranicznych w instytucjach polskich. Aby zrealizować takie przedsięwzięcie u siebie w jednostce organizacyjnej, należy ją zgłosić poprzez stronę internetową do udziału programie w roli "organizacji przyjmującej". Program Exchange of Experts po stronie polskiej koordynowany jest przez przedstawiciela Biura Współpracy Międzynarodowej Komendy Głównej PSP.
Opracował:
st. kpt. Tomasz Zwęgliński
Kierownik Działu Współpracy z Zagranicą
Materiał ukazał się w PRZEGLĄDZIE POŻARNICZYM 11/2009
Ostatnia zmiana:
tzweglinski @ sgsp edu pl
2010-04-23
