Prawne ABC
Na początku pracodawca musi zaznajomić Cię z zakresem Twoich obowiązków i uprawnień oraz ze sposobem wykonywania pracy. Jego obowiązkiem jest też skierowanie Cię (na koszt firmy) na wstępne badania lekarskie. Specjalista od medycyny pracy powinien potwierdzić, że nie ma przeciwwskazań, byś wykonywał pracę na określonym stanowisku. Bez takiego zaświadczenia nie możesz być dopuszczony do pracy.
Pracodawca ma również obowiązek organizować pracę tak, by w pełni wykorzystywać jej czas i jakość. Odpowiada też za bezpieczeństwo i higienę pracy w firmie.
Jeśli warunki pracy nie odpowiadają przepisom bhp i stwarzają bezpośrednie zagrożenie dla Twego zdrowia lub życia, to masz prawo powstrzymać się od pracy (albo nawet oddalić się z miejsca zagrożenia), zawiadamiając o tym przełożonego. Za taki czas należy się normalne wynagrodzenie. Masz też prawo powstrzymać się od pracy wymagającej szczególnej sprawności psychofizycznej, gdy Twój stan psychofizyczny nie zapewnia bezpiecznego wykonania pracy i zagraża innym.
Zgodnie z Kodeksem pracy, pracodawca musi Ci wypłacać wynagrodzenie terminowo i prawidłowo, do Twoich rąk. Inaczej (np. na konto lub innej osobie) może to robić tylko za Twoją pisemną zgodą albo na podstawie postanowień układu zbiorowego pracy.
Prawa i obowiązki pracownika
Rodzaje umów
Urlop
Zwolnienie lekarskie
Zawieszenie przywilejów
Jak odchodzić
Jak dochodzić swego
Na szaro i na czarno
Do Twoich podstawowych obowiązków jako pracownika należy przede wszystkim sumienne i staranne wykonywanie przydzielonych Ci zadań. Musisz przestrzegać ustalonego czasu pracy, regulaminu pracy oraz przepisów i zasad bhp. Masz też obowiązek chronić mienie (np. dbać o powierzony Ci sprzęt, za który możesz być odpowiedzialny materialnie) i tajemnice firmy, a nawet przestrzegać w zakładzie pracy zasad współżycia społecznego (chodzi m.in. o to, byś współpracował z innymi i swoją postawą nie wprowadzał w firmie niezdrowej atmosfery).
Jeszcze przed rozpoczęciem przez Ciebie pracy pracodawca powinien uzyskać od Ciebie pisemne potwierdzenie, że zapoznałeś się z treścią regulaminu pracy, przepisami dotyczącymi bhp i (ewentualnie) tajemnicy służbowej. Będąc podporządkowany pracodawcy masz też obowiązek wykonywania jego poleceń (zwykle w dokumencie precyzującym zakres obowiązków jest zapis o "wykonywaniu poleceń przełożonego"). Pamiętaj jednak, że chodzi wyłącznie o polecenia dotyczące pracy, zgodne z umową (rodzajem pracy) i przepisami prawa.
Poniżej omówimy bardziej szczegółowo te sprawy, z którymi najczęściej będziesz miał w pracy do czynienia.
Czas pracy
Jednym z podstawowych obowiązków pracownika i pracodawcy jest przestrzeganie czasu pracy. Nie może on przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy w przyjętym okresie rozliczeniowym nie przekraczającym 4 miesięcy.
Praca wykonywana ponad normy czasu pracy, a także ponad przedłużony dobowy wymiar czasu pracy wynikający z obowiązującego pracownika systemu i rozkładu czasu pracy, jest pracą w godzinach nadliczbowych.
Praca taka jest dopuszczalna tylko w razie:
* konieczności prowadzenia akcji ratowniczej dla ochrony życia lub zdrowia ludzkiego albo dla ochrony mienia lub środowiska bądź usunięcia awarii,
* szczególnych potrzeb pracodawcy.
Za pracę w godzinach nadliczbowych przysługuje Ci czas wolny albo dodatek pieniężny do wynagrodzenia w wysokości 50 proc. (za dodatkową pracę w dni powszednie oraz w niedziele i święta będące dla Ciebie dniami pracy) lub 100 proc. wynagrodzenia (za dodatkową pracę w nocy oraz w wolne niedziele i święta, a także w dni wolne należące się zamiast przepracowanych niedziel).
Jeśli pracodawca sam udzieli Ci czasu wolnego (zamiast np. zapłacić dodatek), to za każdą przepracowaną nadgodzinę należy się półtorej godziny wolnego. Ale jeżeli o wolne w zamian za pracę w godzinach nadliczbowych wystąpisz sam, to wówczas za jedną godzinę pracy przysługuje Ci jedna godzina czasu wolnego.
W każdym tygodniu (poza niedzielą) pracownikowi przysługuje jeden dzień wolny od pracy (nie musi to być sobota). Jeśli pracodawca Ci go nie udzieli, w następnym tygodniu powinieneś otrzymać dwa dni wolne od pracy.
Pracodawca powinien zagwarantować pracownikowi w każdej dobie co najmniej 11 godzin nieprzerwanego odpoczynku oraz co najmniej 35 godzin nieprzerwanego odpoczynku na tydzień.
Kodeks pracy gwarantuje Ci prawo do corocznego, nieprzerwanego, płatnego urlopu wypoczynkowego. Co więcej - nie możesz się tego prawa zrzec. Pierwszy urlop możesz wziąć już po miesiącu pracy. Z upływem każdego miesiąca pracy uzyskujesz prawo do urlopu w wymiarze 1/12 wymiaru, jaki przysługuje Ci po roku. W kolejnym roku masz prawo do pełnego urlopu wypoczynkowego.
Liczba dni przysługującego urlopu zależy od Twego stażu pracy, do którego liczą się nie tylko lata przepracowane, ale też te, w czasie których zdobywałeś wykształcenie. Absolwent zasadniczej szkoły zawodowej zyskuje dzięki temu 3 lata pracy, technikum - 5 lat, ogólniaka - 4 lata, szkoły policealnej - 6 lat, a wyższej uczelni - aż 8 lat. Liczy się tylko ostatni etap edukacji, a więc okresów nauki się nie sumuje. Do stażu pracy zalicza Ci się wszystkie okresy zatrudnienia, bez względu na to, jak duże były między nimi przerwy i jak zostały rozwiązane umowy z poprzednimi firmami.
Urlop wynosi:
* 20 dni - jeśli staż pracy wynosi mniej niż 10 lat
* 26 dni - jeśli staż pracy wynosi 10 lat i więcej
Pracownik zatrudniony w niepełnym wymiarze czasu pracy nabywa prawo do urlopu w wymiarze proporcjonalnym do jego wymiaru czasu pracy, np. zatrudniony na pół etatu otrzyma tylko 10 lub 13 dni urlopu.
Urlopu udziela się w te dni, w które powinieneś przyjść do pracy zgodnie z rozkładem czasu pracy. A więc w dni wolne, np. soboty, niedziele i święta urlopu się nie udziela, chyba że jesteś zatrudniony w firmie, gdzie praca jest dozwolona także w niedziele i święta. Wówczas urlop jest udzielany w święto, jeśli jest to Twój normalny dzień pracy.
Nie musisz od razu wykorzystywać całego przysługującego Ci urlopu. Z reguły pracodawca udzieli Ci go w częściach. Jednak przynajmniej jedna z tych części powinna dawać Ci możliwość co najmniej 14 dniowego odpoczynku.
Urlopy powinny być udzielane zgodnie z planem ustalonym przez pracodawcę. Bierze on pod uwagę wnioski pracowników, ale i konieczność zapewnienia firmie normalnego toku pracy. Jeśli w firmie nie ma związków zawodowych lub jeśli one wyrażą na to zgodę, wówczas pracodawca może nie wprowadzać planu urlopów, tylko uzgadniać te kwestie z każdym pracownikiem z osobna. Nawet jeśli jest taki plan, pracodawca może zmienić termin Twojego urlopu. Dzieje się tak albo na Twój wniosek - umotywowany ważnymi przyczynami, albo z powodu szczególnych potrzeb firmy (jeśli Twoja nieobecność mogłaby spowodować poważne zakłócenie pracy).
Niestety pracodawca może Cię nawet odwołać z urlopu. Ale tylko w sytuacji, gdy Twoja obecność w firmie stała się niezbędna w wyniku okoliczności, które nie mogły być przewidziane, gdy zaczynałeś urlop. Wówczas firma musi pokryć koszty, jakie poniosłeś w związku z jego przerwaniem. Lepiej jednak w takiej sytuacji nie zwlekaj z powrotem do pracy - pracodawca może wówczas uznać, że naruszyłeś swoje podstawowe obowiązki i nawet zwolnić Cię dyscyplinarnie.
Jeśli w danym roku nie wykorzystasz całego urlopu, to zaległą część powinieneś co do zasady "odebrać" do końca pierwszego kwartału następnego roku. Ale nawet jeśli tego nie zrobisz, to prawo do tego zaległego urlopu utracisz dopiero po trzech latach. Za nie wykorzystany w całości lub w części urlop wypoczynkowy pracownikowi należy się ekwiwalent pieniężny. Ale firmy niechętnie go wypłacają. Zresztą przysługuje on tylko w razie rozwiązania lub wygaśnięcia stosunku pracy.
Przy zmianie firmy
Gdy będziesz zmieniał pracę, a przed rozwiązaniem umowy nie wykorzystasz całego urlopu, to "na odchodne" pracodawca może udzielić Ci urlopu tylko w wymiarze proporcjonalnym do liczby miesięcy, które u niego przepracowałeś w tym roku kalendarzowym. Jeśli z jakichś przyczyn nie możesz wykorzystać tego urlopu, to pracodawca musi Ci wypłacić ekwiwalent.
Wymiar urlopu u kolejnego pracodawcy zależy od rodzaju zawartej z nim umowy o pracę. Jeśli jest to umowa na czas nieokreślony, będziesz miał prawo do urlopu w wymiarze proporcjonalnym do czasu, jaki został do końca roku kalendarzowego. Jeśli będzie to umowa na czas określony lub na czas wykonania określonej pracy, to nabywasz prawo do urlopu w wymiarze proporcjonalnym do okresu zatrudnienia. Ale gdy wykorzystałeś już cały przysługujący Ci w danym roku urlop w poprzedniej firmie, to oczywiście u nowego pracodawcy nie przysługuje Ci już ani jeden dzień do końca roku. Jeżeli zaś wykorzystałeś część, ale więcej niż wynikałoby z przepracowanego okresu, to w nowej firmie dostaniesz odpowiednio mniej urlopu.
Pamiętaj!
* Masz prawo do pierwszego urlopu już po miesiącu pracy (w wymiarze 1/12 wymiaru, jaki przysługuje po roku pracy, tj. 1/12 z 20 lub 26).
* Na żądanie pracodawcy musisz wykorzystać urlop podczas wypowiedzenia umowy o pracę - niezależnie od tego, kto tę umowę wypowiedział.
* Istnieje coś takiego, jak urlop na żądanie: pracodawca musi Ci udzielić do 4 dni urlopu wypoczynkowego w roku, we wskazanym przez Ciebie terminie, przy czym wniosek o to możesz złożyć nawet w dniu rozpoczęcia takiego urlopu (możesz to wykorzystać np. gdy źle się poczujesz, ale nie na tyle, by iść na zwolnienie lekarskie).
* Pracownikowi młodocianemu, któremu urlop się jeszcze nie należy, można na jego wniosek udzielić urlopu w okresie ferii.
* Ekwiwalent za nie wykorzystany urlop nie musi być wypłacony, gdy z tym samym pracodawcą zawierasz kolejną umowę o pracę i postanawiacie o przełożeniu tego urlopu na później.
* Na wniosek pracownicy, która wykorzystała urlop macierzyński, pracodawca musi bezpośrednio po nim dać jej urlop wypoczynkowy.
Jeśli jesteś chory i masz zwolnienie lekarskie, to pracodawca nie może w tym czasie wypowiedzieć Ci umowy o pracę. Ale lepiej tego nie nadużywaj. Jeśli bowiem szef podejrzewa, że zwolnienie jest fałszywe albo wbrew zaleceniu lekarza nie leżysz w łóżku, może przeprowadzić kontrolę. Konsekwencje mogą być bardzo nieprzyjemne - włącznie ze zwolnieniem dyscyplinarnym.
Twoja umowa o pracę zostanie rozwiązana, pomimo choroby, jeżeli upłynie termin, do którego była ona zawarta. Pracodawca może też rozwiązać umowę bez wypowiedzenia, gdy jesteś niezdolny do pracy ponad trzy miesiące, a pracujesz u niego nie dłużej niż pół roku. Pracodawca płaci Ci za czas choroby, ale tylko za 33 dni w roku kalendarzowym - za ewentualne pozostałe dni choroby płaci ZUS.
Kodeks pracy przewiduje też możliwość czasowego zawieszania (w całości lub w części) niektórych przywilejów pracowniczych w sytuacji, gdy firma ma kłopoty finansowe. Pracodawca i organizacja związkowa mogą zawrzeć porozumienie w tej sprawie. Pracodawca może np. dogadać się ze związkami zawodowymi co do zawieszenia zapisanych w regulaminie wynagradzania podwyżek lub premii. Zawarcie takiego porozumienia jest jednak możliwe tylko wtedy, gdy jest to uzasadnione sytuacją finansową pracodawcy i nie na dłużej niż trzy lata. Pracodawca zatrudniający do 20 pracowników może również zawrzeć porozumienie w sprawie czasowego stosowania mniej korzystnych warunków zatrudnienia niż wynikające z umów o pracę. Takie mniej korzystne warunki zatrudnienia niż wynikające z indywidualnych umów o pracę mogą też stosować pracodawcy, u których nie ma układów zbiorowych. Warunkiem jest - znowu - trudna sytuacja finansowa. Dotyczyć to może wszystkich pracowników, bez względu na zakres ochrony ich stosunku pracy.
Bywa, że pracodawca nie dopełnia swoich obowiązków - nie dba o bezpieczeństwo pracowników, nie płaci pensji, zwalnia niesłusznie albo z naruszeniem prawa. Co wtedy? Usiąść i płakać? Niekoniecznie. Jako pracownik możesz poprosić o pomoc w ochronie Twoich praw związki zawodowe (o ile działają w firmie). Możesz też zawiadomić o nieprawidłowościach inspektora Państwowej Inspekcji Pracy (to organ powołany właśnie do nadzorowania i kontroli przestrzegania prawa pracy oraz do udzielania informacji i porad w tych sprawach) albo Państwowej Inspekcji Sanitarnej (gdy sprawa dotyczy zakresu jej nadzoru).
Innym sposobem dochodzenia sprawiedliwości jest skierowanie sprawy do najbliższego sądu pracy (albo wydziału pracy w sądzie rejonowym lub okręgowym). Takie sądy są zwykle surowe dla pracodawców i skrupulatnie egzekwują obowiązujące przepisy.
W przypadku kierowania spraw do sądu, niedogodnością może być to, że - jak wszystkie polskie sądy - bywają przeciążone nadmiarem prowadzonych spraw, a i pracodawcy potrafią robić wszystko, by rozprawę przynajmniej jak najbardziej odroczyć, więc niekiedy na ostateczne rozstrzygnięcie trzeba trochę czekać. Pocieszenie stanowi natomiast to, iż sądy pracy na ogół najpierw proponują stronom zawarcie ugody, zaś pracodawcy często się na takie rozwiązanie godzą.
Dodatkowo, na stronach internetowych Państwowej Inspekcji Pracy znajdziesz numery telefonów do osób, które udzielają bezpłatnie informacji i porad z zakresu prawa pracy. Jeżeli masz wątpliwości, czy Twój pracodawca postępuje zgodnie z prawem, możesz to skonsultować z dyżurującymi tam prawnikami.
Pracownik dochodząc swego przed sądem pracy jest zwolniony z opłat sądowych. Może być też zwolniony z kosztów sądowych (ponoszonych przez stronę, która przegra sprawę), jeśli złoży wniosek w tej sprawie i odpowiednio go uzasadni. Korzystne dla pracownika jest też to, że sąd pracy ma możliwość podejmowania z urzędu pewnych czynności na rzecz pracownika. Może np. nie dopuścić do krzywdzącej go ugody. Sąd może też w wyroku orzec, że pracownikowi należy się więcej, niż ten żądał, gdy uzna, że w toku postępowania, ujawniły się nowe, nie zgłoszone przez pracownika fakty.
Przed sądem pracownik i pracodawca mogą stanąć osobiście albo wyznaczyć w tym celu pełnomocników. Takim pełnomocnikiem może być adwokat albo radca prawny, ale także np. przedstawiciel związków zawodowych, jeśli pracownik o to poprosi (nawet gdy sam do związku nie należał), czy inny pracownik tego samego pracodawcy. Pracownika może też reprezentować inspektor Państwowej Inspekcji Pracy (w sprawach o ustalenie stosunku pracy).
Umowa na czas określony
Umowa na czas nieokreślony
Umowa o dzieło
Umowa zlecenie
Umowa agencyjna
- nie ma tu podporządkowania pracodawcy,
- w ramach zlecenia usługi może świadczyć nie tylko osoba fizyczna, ale i podmiot gospodarczy (firma),
- w zasadzie pracodawca ma obowiązek odprowadzania za Ciebie składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (dobrowolne jest ubezpieczenie chorobowe, zaś wypadkowe jest obowiązkowe, jeśli wykonujesz pracę w siedzibie lub miejscu prowadzenia działalności przez pracodawcę); w praktyce jednak, jeśli jesteś już objęty ubezpieczeniami (np. jako student), to pracodawca składek nie odprowadza (w ten sposób oszczędza),
- nie ma żadnych ograniczeń w liczbie kolejnych takich umów,
- nie skutkuje dla pracodawcy obowiązkiem udzielania urlopu, wypłacania odprawy, zapłaty za okres niezdolności do pracy (choroby).
Ostatnia zmiana:
aczarnecka @ sgsp edu pl
2008-04-05
