Szpik
Honorowe dawstwo szpiku
Od wielu lat oddajemy honorowo krew, osocze, a czasem płytki krwi. Świadomość, że mamy szansę uratować czyjeś życie daje nam satysfakcję, której nie jest w stanie zrozumieć nikt spoza kręgu honorowych dawców krwi. W ostatnich latach coraz ważniejszą rolę w leczeniu nowotworowych chorób krwi i układu chłonnego spełnia transplantacja (czyli przeszczepianie) szpiku kostnego lub komórek macierzystych wyizolowanych z krwi krążącej. Przeszczepienie szpiku lub macierzystych komórek krwiotwórczych różni się tym od innych typowych zabiegów transplantacyjnych, że nie przeszczepia się gotowego, uformowanego (i unaczynionego) narządu, a jedynie komórki, które po przeszczepieniu muszą ten narząd (w tym przypadku jest to szpik kostny) odtworzyć. W szpiku wyróżniamy co najmniej 8 głównych linii różnicowania i ponad 50 różnych form komórkowych, ale o ostatecznym wyniku zabiegu decyduje przeszczepienie komórek tylko jednego rodzaju tj. komórek macierzystych krwiotworzenia. Jedna taka komórka, która w szpiku występuje z częstością 1/25 tys. komórek, jest zdolna odtworzyć cały układ krwiotwórczy. Przeszczepienie komórek macierzystych krwiotworzenia wymaga bardzo dużej zgodności dawcy i biorcy w zakresie tzw. antygenów zgodności tkankowej, tj. układu HLA. Układ odpornościowy jest integralną częścią układu krwiotwórczego i jest to układ zdolny odróżnić i zniszczyć obce komórki. Szpik musi być zgodny w układzie HLA, a układ ten ma bardzo wiele kombinacji (ponad 5 miliardów), a więc tylko dla niewielkiej części potencjalnych biorców można dobrać dawców. Są trzy grupy dawców:- rodzeństwo biorcy posiadające identyczne HLA; największe prawdopodobieństwo (niemal 100%) zgodności antygenowej występuje u bliźniąt jednojajowych;
- tzw. rozszerzone rodziny, tj. rodzice, ciotki, wujowie i kuzyni: wśród tych osób - ze względu na pewną powtarzalność układu HLA - łatwiej znaleźć zgodnych dawców niż w ogólnej populacji;
- dawcy nie spokrewnieni tj. będący w rejestrach honorowych dawców szpiku. Są to wytestowane osoby, które zgodziły się honorowo oddać szpik, jeśli znajdzie się potrzebujący go biorca.
- Rejestr Nie spokrewnionych Dawców Szpiku i Krwi Pępowinowej , Instytutu Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie (kierowany przez dr Jacka Nowaka) współpracujący z Regionalnymi Centrami Krwiodawstwa i Krwiolecznictwa, które prowadzą rekrutację dawców oraz wykonują u nich oznaczenia antygenów HLA klasy I. Rejestr zgromadził już informacje dot. ok. 2 tys. osób;
- Krajowy Rejestr Dawców Szpiku i Komórek Pnia Układu Krwiotwórczego , we Wrocławiu (kierowany przez prof. Andrzeja Lange) - zgromadził dotychczas ponad 1 tys., osób;
- Rejestr Dawców Szpiku prowadzony przez Fundację Urszuli Jaworskiej , który od końca 1997 r. zarejestrował ok. 12 tys. osób.
| Kraj | Zarejestrowanych | Ludność |
| Niemcy | ok.1400 tys. | 82,2 mln |
| Wielka Brytania | ok.400 tys. | 59,1 mln |
| Włochy | ok.260 tys. | 56,6 mln |
| Czechy | ok.24 tys. | 10,2 mln |
| Polska | ok.15 tys. | 38,8 mln |
(w opracowaniu wykorzystano dane z artykułu lek. med. Andrzeja Ratuszniaka pt. "S.O.S. - Nadzieja w dawcach szpiku").
Co to jest szpik kostny?Szpik kostny jest tkanką życia.
Znajduje się on wewnątrz ludzkich kości i cechuje go niezwykła aktywność. Każdego dnia wytwarza on miliony krwinek. Są to erytrocyty (czerwone krwinki), leukocyty (białe krwinki) oraz płytki krwi (zwane trombocytami). Zawiera on także tzw. komórki macierzyste i choć stanowią one jedynie 0,1% wszystkich komórek są bardzo ważne. Część z nich ma zdolność samoodtwarzania, część, dzieląc się daje początek nowym generacjom komórek, z których ostatecznie powstają dojrzałe krwinki. Dorosły człowiek posiada około 5-ciu litrów szpiku. Szpik kostny to fabryka komórek krwi. Ta płynna tkanka wytwarza erytrocyty (krwinki czerwone) transportujące tlen, leukocyty (krwinki białe), których zadaniem jest zwalczanie infekcji i płytki krwi (trombocyty) biorące udział w procesie krzepnięcia krwi. U zdrowych dorosłych ludzi czynny, czerwony szpik kostny produkujący komórki krwi znajduje się w kościach płaskich - w jamach szpikowych mostka, żeber, kręgach, kości biodrowych, kości czaszki. Niestety , czasami zdarza się , iż szpik choruje. Tak jest np. w wypadku białaczki. Chory szpik kostny "wypycha" do krwi ogromne ilości niedojrzałych białych krwinek lub odmawia produkcji krwinek czerwonych, płytek krwi lub krwinek białych. We krwi chorego zaczyna krążyć coraz więcej chorych krwinek, a liczba zdrowych - zdolnych przenosić tlen i bronić organizm przed infekcjami-jest coraz mniejsza. Leczenie chorób szpiku nie jest łatwe. Niekiedy jedynym potencjalnie skutecznym sposobem leczenia jest przeszczepienie szpiku kostnego. W jakim celu przeprowadza się przeszczepy szpiku?
Przeszczepy szpiku przeprowadzane są najczęściej w ostrych białaczkach i w przewlekłej białaczce szpikowej.
Do przeszczepienia kwalifikowani są pacjenci, u których zastosowanie zwykłego leczenia jest niewystarczające. Dla takich pacjentów zabieg przeszczepienia szpiku kostnego jest jedyną nadzieją na trwałe wyleczenie z choroby. Wyniki przeszczepienia różnią się w zależności od rodzaju choroby, jej zaawansowania oraz ogólnego stanu zdrowia pacjenta. Jakie rodzaje przeszczepów przeprowadza się u pacjentów?
Przeszczepy szpiku kostnego dzielą się na dwa rodzaje:
-
Autologiczne - kiedy choremu podaje się jego własny szpik.
Jednym słowem, pacjent jest jednocześnie dawcą i biorcą szpiku.
W tym wypadku przeszczepienie szpiku umożliwia podanie bardzo wysokich dawek leków (megachemioterapia), które mają zniszczyć komórki nowotworowe.
Szpik pobiera się przed megachemioterapią w okresie "remisji" choroby, czyli wtedy, kiedy dostępnymi metodami nie wykrywamy komórek nowotworowych. Potocznie mówimy wtedy o "cofnięciu się" choroby.
Podane leki niszczą rezydualne komórki nowotworowe ale również powodują trwałe uszkodzenie pozostałego szpiku. Wtedy też ponownie przetacza się choremu jego własny, prawidłowo funkcjonujący szpik, pobrany w czasie remisji. Allogeniczne - gdy szpik pochodzi od innej osoby - dawcy rodzinnego lub nie spokrewnionego.
W tym przypadku , przed zabiegiem transplantacji, pacjent również otrzymuje bardzo wysokie dawki leków, a czasem dodatkowo wykonuje się napromieniowanie całego ciała. Takie leczenie, po pierwsze niszczy szpik kostny pacjenta i jego układ odpornościowy umożliwiając przyjęcie obcego szpiku, a ponadto również niszczy komórki nowotworowe. Pierwszy przeszczep allogeniczny od dawcy niespokrewninego przeprowadzono w Polsce w 1997 roku, a jego biorcą była Urszula Jaworska, twórczyni największego w Polsce Banku Dawców Szpiku Kostnego działającego przy Fundacji Jej imienia.
Ponieważ szpiku kostnego nie da się wytworzyć poza ludzkim organizmem. Aby leczyć chorego przeszczepem szpiku konieczne jest znalezienie odpowiedniego dawcy, człowieka, który bezinteresownie zechce pomóc drugiemu człowiekowi, i podzielić się z nim swoim życiem i zdrowiem. Oddawanie szpiku , tak jak krwiodawstwo, jest honorowe i zupełnie bezpieczne dla dawcy. Pobrany szpik kostny regeneruje się w ciągu kilku tygodni, i można go oddawać wielokrotnie w ciągu całego życia. Kto może być dawcą szpiku?
Dawcą szpiku może zostać każdy zdrowy człowiek w wieku od 18 do 50 lat. Nie może on być nosicielem wirusa HIV, WZW B i C i nie mógł też w przeszłości chorować na żółtaczkę pokarmową, gruźlicę, choroby hematologiczne i onkologiczne. Potencjalny dawca szpiku, po podjęciu decyzji zostaje zaproszony na badania. Badanie to jest bardzo proste: polega na pobraniu próbki krwi. Następnie dane genetyczne dawcy, tzw. antygeny zgodności tkankowej (HLA) zostają umieszczone w Banku Dawców Szpiku Kostnego. Jeśli okaże się, iż osoba chora poszukująca dawcy szpiku ma antygeny zgodności tkankowej takie same jak dawca, zostanie on poproszony o oddanie szpiku.
Szpik kostny można oddać tylko i wyłącznie HONOROWO i bezinteresownie. Dawca i biorca co najmniej przez rok pozostają sobie nieznani. Po tym okresie na życzenie obu stron, może dojść do ujawnienia ich danych a tym samym do spotkania, w obecności rejestru reprezentującego dawcę i ośrodka, który przeprowadził transplantację. W jaki sposób pobiera się szpik kostny?
Szpik kostny pobierany jest na sali operacyjnej, w znieczuleniu ogólnym lub nadoponowym, metodą wielokrotnych nakłuć okolicy tylnej górnej krawędzi kości biodrowej. Po wkłuciu igły do jamy szpikowej odsysa się szpik kostny w objętości do 5 ml. Zwykle po zabiegu pozostaje kilka śladów po nakłuciach na skórze po każdej stronie pleców w okolicy pośladków. Całkowita objętość pobranego szpiku zależy każdorazowo od sytuacji klinicznej i określa ją przede wszystkim waga biorcy (pod uwagę brana jest również waga dawcy, liczba komórek w pobranym szpiku).
Średnio pobiera się około 1000 ml szpiku, rzadko więcej niż 1500 ml. Zabieg trwa zazwyczaj 45 - 90 minut. Szpik pobierany jest do specjalnego pojemnika z płynem przeciwkrzepliwym.
Po pobraniu jest filtrowany i następnie poddany dalszej obróbce, jeśli jest to potrzebne. Zwykle kilkanaście dni przed planowanym pobraniem szpiku dawca zgłasza się do stacji krwiodawstwa, gdzie pobierana jest od niego krew do autotransfuzji (około 400 ml). Zostanie ona podana dawcy po zakończeniu pobrania szpiku.
Organizm dawcy całkowicie regeneruje się w okresie kilku tygodni po zabiegu. Już następnego dnia po zabiegu pobrania szpiku, dawca może wrócić do swoich codziennych zajęć.
Dawcami zostają nawet małe dzieci. Co to jest pobranie komórek krwiotwórczych z krwi obwodowej?
Inną metodą uzyskania komórek krwiotwórczych jest pobranie ich z krwi obwodowej. Wcześniej jednak dawca musi zostać odpowiednio "przygotowany" do zabiegu. Otrzymuje on przez kilka dni lek (Filgastrin, Neupogen) zwiększający liczbę komórek krwiotwórczych w krwi obwodowej. Lek podaje się raz lub dwa razy dziennie (w odstępie 12 godzin), podskórnie. Następnie komórki krwiotwórcze są pobierane z krwi obwodowej w trakcie procedury nazywanej aferezą. Zabieg ten jest wykonywany w specjalistycznym ośrodku przy użyciu separatora komórkowego i nie wymaga znieczulenia ogólnego. Krew pobierana jest w sposób ciągły z jednej żyły i mieszana jest poza ustrojem z płynem przeciwkrzepliwym.
Następnie w separatorze komórkowym oddzielane są komórki krwiotwórcze, a krew pozbawiona tych komórek wraca do dawcy przez igłę umieszczoną w drugiej żyle. Zwykle do aferezy zakładane są dwie igły (wenflony) do żył w lewym i prawym dole łokciowym. Z technicznego punktu widzenia jest to dokładnie taki sam zabieg jak standardowe pobieranie płytek krwi wykonywane rutynowo w stacjach krwiodawstwa. Różnica polega właściwie na tym jaki rodzaj komórek ulega oddzieleniu. Zwykle jest konieczne wykonanie dwóch aferez w ciągu dwóch kolejnych dni. Sam zabieg nie wymaga znieczulenia ogólnego. Co należy zrobić by zostać potencjalnym dawcą szpiku?
Prosimy o kontakt z Fundacją Urszuli Jaworskiej- największym w Polsce Bankiem Dawców Szpiku Kostnego pod nr. tel: 0-22 870-05-21. Deklarację przystąpienia do Banku Dawców znajdziesz również na stronie Fundacji. Wypełnioną deklarację należy przesłać na adres Fundacji (Warszawa, ul. Międzynarodowa 61) a następnie oczekiwać na zaproszenie na badania krwi. Można też z wypełnioną deklaracją udać się bezpośrednio do jednego z laboratoriów przeprowadzających badania genetyczne.
Badania te są bezpłatne. Ich koszty pokrywa Fundacja. Polegają na pobraniu niewielkiej próbki krwi. Następnie dane genetyczne dawcy zostaną umieszczone w Rejestrze Dawców Szpiku. Od tej chwili, dane genetyczne dawcy-w zakodowanej formie - mogą być udostępnianie ośrodkom transplantacyjnym na całym świecie, a tym samym dawca może zostać poproszony o oddanie szpiku. Co to jest białaczka?
Białaczka jest chorobą nowotworową rozpoznawaną w każdym wieku. Nazwa tej choroby wiąże się z często (chociaż nie zawsze) występującym objawem - zwiększoną liczbą białych krwinek.
Dochodzi w jej przebiegu do powstawania w szpiku kostnym bardzo dużej ilości identycznych komórek o nieprawidłowym wyglądzie i upośledzonej funkcji. Z drugiej strony dzielące się w sposób niekontrolowany komórki białaczkowe blokują czynność krwiotwórczą prawidłowego szpiku - nie powstają granulocyty, krwinki czerwone i płytki krwi co prowadzi do pojawienia się typowych objawów białaczki -osłabienia, bladości, nawracających ciężkich infekcji, skłonności do krwawień i siniaczenia, obecność drobnych punkcikowatych, fioletowoczerwonych wybroczyn na skórze.
W zależności od rodzaju występujących komórek nowotworowych, białaczki dzieli się na ostre, które szybko objawiają się klinicznie oraz białaczki przewlekłe, które mogą długo nie dawać objawów klinicznych a niekiedy zostają wykryte przypadkowo.
Każdy z tych dwóch typów białaczek dzieli się ponadto na szpikowe i limfatyczne. Białaczka szpikowa powstaje, kiedy przemianie nowotworowej ulega młoda komórka, z której normalnie powstałyby granulocyty. Do białaczki limfatycznej prowadzi zaburzony rozwój młodych limfocytów.
Leczenie białaczek prowadzi się przy pomocy tzw. "chemioterapii", czyli leków niszczących komórki nowotworowe. W przypadku białaczek ostrych, leczenie musi być podjęte bezzwłocznie po ustaleniu rozpoznania; nie leczone zawsze prowadzą do śmierci. Podobnie, dość pilnie wdraża się odpowiednią terapię w przewlekłej białaczce szpikowej. Natomiast w przypadku przewlekłych białaczek limfatycznych, z wdrożeniem terapii wyczekuje się określonego stopnia zaawansowania. Informacje zostały zaczerpnięte ze strony internetowej Fundacji Urszuli Jaworskiej (www.fundacjauj.pl)
Ostatnia zmiana:
stanley @ inf sgsp edu pl
2007-12-25
